Doorgaan naar hoofdcontent

Max Liebermann - Berlijn - Noordwijk en Leiden: de Pringsheims en Lenbach







Schilderijen van boven naar beneden: Terras in Leiden, 1900 (vermoedelijk Leidse Hout), Restaurant 'De oude Vink' in Leiden, 1905 - (bij het toenmalige buiten De Vink) - foto van Scheveningen begin 20e eeuw - een inspiratiebron voor Liebermann - Stevenshofje Leiden 1889 - Duinen tijdens een storm bij Noordwijk aan zee

Fascinerend hoe tijdslagen elkaar raken - momenteel is er in het Haagse Gemeentemuseum een grote overzichtsexpositie te bewonderen van Max Liebermann - 1847-1935. Hij werkte in verschillende stijlen en dat is in de expositie goed zichtbaar - van naturalisme naar meer realisme en dan weer impressionistisch - hij lijkt gevoelig te zijn geweest voor mode en toch ook steeds, al naar gelang een beeld op zijn netvlies, een eigen weg gekozen te hebben. Dat maakt het interessant.

Meteen gezocht in de dagboeken van Hedwig Pringsheim, de schoonmoeder van Thomas Mann. Liebermann leerde in 1879 in Venetië Franz von Lenbach uit München kennen. Lenbach was de overbuurman en persoonlijke vriend van de Pringsheims. Vijf jaar woonde en werkte Liebermann in de schaduw van Lenbach en andere grootheden in die tijd in München.


Hedwig en Alfred Pringsheim in een voorstudie door Franz von Lenbach

Er waren bezoekjes bij Max Liebermann en zijn echtgenote Martha - andersom kwam Martha ook wel op de thee - het is zeer waarschijnlijk dat Alfred Pringsheim werken aankocht van Liebermann - er zijn notities te vinden door Hedwig op 15/9 1908 - 22/9 1908 - 8/8 '15 - 11/8 '15 e.v. - het zijn korte, terloopse aantekeningen. De Liebermanns verkeerden in hetzelfde milieu als de Pringsheims.

Boeiend is dat Hedwig Pringsheim op 8 augustus 1915 noteerde dat ze in Berlijn - waar de Liebermanns het grootste deel van hun leven woonden - in de ochtend een christelijke doop van vrienden bijwoonde - en in de middag van de Joodse Liebermann een brochure meekreeg over "Het jodendom en het Duitse". Hedwig Pringsheim, haar meisjesnaam was Dohm, stamde uit een geassimileerde Joodse familie - ze was christelijk gedoopt. Misschien wilde Liebermann toch haar interesse wekken, of gingen gesprekken hier soms over. In ieder geval las ze de brochure, deed er niet veel mee en bracht het werkje op 11 augustus terug.


De niet onbemiddelde Liebermanns hadden een zomervilla in Wannsee - toen dit oord nog niet besmet was door de Wannsee-conferentie. De Pringsheims logeerden ook regelmatig in de villa van de Rosenbergs in Wannsee - de zus en zwager van Hedwig. Hier werden ook over en weer bezoekjes afgelegd.

De Liebermann villa in Wannsee

Tussen 1874 en 1914 - toen de Eerste Wereldoorlog alles onmogelijk maakte - verbleef Liebermann in de zomer ook graag in Nederland, waar hij contacten had opgedaan met leden van de Haagse School en onder meer met Jozef Israëls. In Leiden liep hij ook wel rond, getuige een aantal mooie impressies.

En zo komen we weer uit op een rijke cirkel, een rijke geschiedenis rond Thomas Mann en de zijnen..




Max Liebermann in 1894 aan het werk in de vrije natuur

Populaire posts van deze blog

Omdat ik in de wereld loop... herdenking en een brug tussen heden en verleden

'Omdat ik in de wereld loop,
zeg ik: waarom, waarom?
Een handvol rijst, een handvol hoop.
Meer niet. Daar gaat het om'.

Dit is de eerste strofe van een gedicht van de kinderboeken- toneelschrijfster en activiste voor mensenrechten Mies Bouhuys, (1927-2008), aan wie een mooi boek is gewijd, een uitgave van Stichting in den Vreemde, met tekst van Karin Snoep. Ik kende de stichting niet, maar kwam een bestuurslid tegen op een bijzondere, en stemmingsvolle herdenking van Ed Hoornik (1910 - 1970), met wie Bouhuys vanaf 1957 getrouwd was. Ik kreeg het boek mee en beloofde het door te geven.


Op de geboortedag van Ed Hoornik, 9 maart, werd in het Haagse Literatuurmuseum de jaarlijkse Dachaulezing gehouden, georganiseerd i.s.m. Het Nederlands Dachau Comité. De journalist, schrijver en dichter Hoornik zat in de oorlogsjaren tussen mei '44 en 29 april '45 in concentratiekamp Dachau vanwege "subversieve activiteiten". Het tekende zijn leven en werk in de latere jaren.

D…

Een mooi schrijversfeest

Tijdens het jaarlijkse internationale festival Winternachten in Den Haag, worden alweer bijna tien jaar op rij in deze vorm ter afsluiting de Jan Campertprijzen uitgereikt. (De prijzen zelf bestaan dit jaar 70 jaar) Mooie prijzen, waaronder een oeuvreprijs.  Het is ook weer traditiegetrouw een mooi schrijversfeest waarin schrijvers en boeken als het ware worden gevierd, maar dit niet zonder stil te staan bij de stand van zaken in de Nederlandse letteren.

Foto: Schrijver en literair criticus Arie Storm opende de middag


 Aad Meinderts 
Dit jaar was het Arie Storm die zijn licht liet schijnen op het huidige literaire landschap. Zijn boodschap was niet optimistisch gekleurd. Volgens hem verkeert de literatuur "in een crisis", mede doordat lezen en schrijven aan consumentisme ten onder dreigt te gaan...waarbij we moeten denken aan de invloed van social media en ander digitaal gebruiksgemak. Er zit, om kort te gaan, volgens Storm teveel kaf tussen het koren.

Niet uit het veld gesl…

Nieuwsbrief december

December is de maand voor de overzichten, de balansen, de lijstjes en de voornemens...een terugkijken en het formuleren van wensen voor de toekomst, met de blik vooruit.

Op boekengebied was het een vol, warm en productief jaar met bijzondere gebeurtenissen.

In maart verscheen de monografie Thomas Mann en de Pringsheims, het paleis in de Arcisstrasse. Het boek werd feestelijk gepresenteerd bij Van Stockum boekhandel in Leiden en kort daarop was er ook een lezing bij BplusC (boeken & cultuur) - de Leidse vestiging van de bibliotheek in de Nieuwstraat. Beide evenementen werden goed bezocht, waardoor het boek mooi ten doop werd gehouden.







Foto's: aankondiging bij Van Stockum, de etalage, Mann boekentafel waaruit de nog zeer levende belangstelling voor Mann literatuur blijkt, lezing in het oudste keldergewelf van Leiden...aankondiging lezing bij BplusC - bibliotheek







In de bibliotheek Nieuwstraat Leiden, BplusC

Iets heel anders was in de zomer het verschijnen van een aangevulde druk van h…

Doorkijkjes

Beeld van Toon Dupuis, (1877-1937)